Các di tích được hình thành từ lâu đời gắn liền với lịch sử phát triển của vùng đất và cộng đồng dân cư. Hiện nay, xã Hoàng Hoa Thám còn lưu giữ 67 di tích các loại gồm: 8 đền, 17 đình, 20 chùa, 8 miếu, 1 văn chỉ, 4 phủ, 1 đàn và 8 nhà thờ họ. Trong đó, 17 di tích đã được xếp hạng gồm: 1 di tích xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt; 5 di tích xếp hạng cấp quốc gia, 11 di tích xếp hạng cấp tỉnh. Ngoài ra, còn một số di sản văn hóa phi vật thể như lễ hội truyền thống, nghề thủ công truyền thống.

 

Các di tích lịch sử-văn hóa ở Hoàng Hoa Thám tiêu biểu có Đền Vương (Đền Kê Lạc) tọa lạc tại khu Hòa Bình; được coi là thế đất tứ linh “Tiền tam thai, hậu ngũ nhạc”, đất phát tích của Đế vương.

Tại đây, Ngô Quyền đã xây dựng bản doanh, chuẩn bị lương thảo, quân đội, vũ khí tạo những điều kiện thuận lợi cơ bản cho chiến thắng Bạch Đằng năm 938, chấm dứt hơn 1.000 năm Bắc thuộc, mở ra thời kỳ độc lập tự chủ lâu dài cho dân tộc. Đền thờ danh nhân Hoàng Hoa Thám tại thôn Dị Chế, đây là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước của dân tộc; là điểm đến văn hóa đối với các tầng lớp Nhân dân trong và ngoài tỉnh muốn tìm hiểu về lịch sử, thân thế, sự nghiệp về người anh hùng áo vải Hoàng Hoa Thám. Đặc biệt, phải kể đến di tích quốc gia đặc biệt đền An Xá, là nơi thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế cùng các vị thần tiên. Đền An Xá hiện nay là nơi sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng tâm linh của Nhân dân địa phương và du khách, là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của cha ông để lại, là nơi gửi gắm đời sống tâm linh, nơi lưu giữ những thiên thần thoại cổ tích, nơi tôn thờ các đấng tiên tri, thành hoàng, với trí tưởng tượng phong phú, nếp ứng xử ấm áp tình người. Với người dân xã Hoàng Hoa Thám, những di sản ấy không chỉ là chứng tích lịch sử, văn hóa mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, thấm sâu vào nếp sống, sinh hoạt hằng ngày, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước, tạo nên bản sắc, hồn cốt riêng của người dân nơi đây.

 

Thời gian qua, cấp ủy, chính quyền xã Hoàng Hoa Thám đã tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo, cụ thể hóa chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về công tác văn hóa, di sản. Nhiều nghị quyết, kế hoạch được ban hành, tập trung vào việc kiểm kê, bảo vệ, tu bổ, tôn tạo các di tích lịch sử-văn hóa. Năm 2025, xã có 2 dự án tôn tạo, tu bổ di tích do UBND xã và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch làm chủ đầu tư gồm: Dự án tu bổ, tôn tạo, chống xuống cấp đền Nghĩa Chế với kinh phí 4,5 tỷ đồng và dự án xây dựng, tôn tạo di tích đền Vương giai đoạn 2 với tổng kinh phí 48,2 tỷ đồng. Việc tu bổ các di tích đều được thực hiện đúng quy định, góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của người dân trong việc gìn giữ tài sản văn hóa chung.

Không dừng lại ở bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, xã Hoàng Hoa Thám đang từng bước khai thác tiềm năng di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch, làm cho di sản văn hóa không chỉ là tài sản tinh thần mà còn dần trở thành nguồn lực kinh tế, đóng góp tích cực vào quá trình xây dựng quê hương. Theo ông Đào Minh Phượng, Phó Chủ tịch UBND xã Hoàng Hoa Thám: Xã nỗ lực làm tốt công tác quy hoạch, bảo vệ di sản; tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa; chú trọng gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và khai thác, giữa phát triển kinh tế và gìn giữ bản sắc văn hóa.

 

Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa không chỉ là trách nhiệm đối với quá khứ mà còn là hành động thiết thực vì hiện tại và tương lai. Với sự quan tâm đúng mức và cách làm phù hợp, xã Hoàng Hoa Thám đang từng bước gìn giữ hồn cốt quê hương, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế - xã hội.