Không chỉ là nhà bác học với di sản học thuật đồ sộ, Lê Quý Đôn (1726 - 1784) còn để lại nhiều dấu ấn trong hơn ba thập niên tham gia chính sự dưới triều Lê - Trịnh. Trên cương vị một vị quan và một sứ thần, ông luôn đề cao kỷ cương, trách nhiệm, góp phần bảo vệ quốc thể và khẳng định vị thế của Đại Việt trong quan hệ bang giao với các nước trong khu vực.
Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại xã Lê Quý Đôn.
Vị trí thanh liêm, luôn nhận việc làm quan trọng
Sau khi đậu đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân (Bảng nhãn) khoa Nhâm Thìn (1752), Lê Quý Đôn được bổ sung chức năng Thị thư Viện Hàn lâm. Hai năm sau, ông được hát Toản tu Quốc sử quán, tham gia biên soạn quốc sử. Từ đó, ông lần đảm bảo nhiều trọng trách triều Lê - Trinh như: Hữu thị lang Bộ Hộ, Tả thị lang Bộ Lại Tổng tài quốc sử quán... đồng thời nhiều lần được giao nhiệm vụ tại các địa phương như Đốc đồng Kinh Bắc, Hiệp trấn Thuận Hóa, Hiệp trấn Nghệ An.
Trong sự nghiệp quan trường, Lê Quý Đôn được biết đến là người coi trọng kỷ cương, phép nước và luôn đề cao trách nhiệm của người làm quan. Năm 1756, khi được bầu cử thành trấn trấn Nam và phát hiện nhiều trường hợp quan lại tham ô, nhận thù lộ, ông đã kiến nghị triều đình xử lý những người vi phạm và khen thưởng những người thanh liêm, tận hoàng. Cùng năm, ông được giao tham gia công việc quân sự tại các đạo Sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa trong quá trình triều đình chiến lực Hoàng Công Chất. Việc được đảm bảo ở nhiều lĩnh vực khác nhau, từ sử dụng học, giáo dục, hành chính đến quân sự, tìm thấy năng lực toàn diện và tín nhiệm mà triều đình dành cho ông.
Lê Quý Đôn còn dành sự quan tâm đến việc hoàn thiện bộ máy hành chính của triều đình. Qua nhiều năm quản lý ở các địa phương, ông đã nhận thấy nhiều bất ổn trong quản lý cần được điều chỉnh. Khi tổ chức Tả thị lang Bộ Lại, ông từng là vua chúa Trinh Sâm nhiều kiến trúc về bổ sung sung nhiệm quan lại, quy định chức vô địch của Vương ngũ quan chức, cải cách thuế khóa và chấn chỉnh phong tục. Các đề tài được xuất bản đều hướng tới mục tiêu xây dựng máy quản lý hiệu quả, đề cao trách nhiệm của đội ngũ quan lại và ổn định đời sống nhân dân.
Con đường quan trường của Lê Quý Đôn không phải lúc nào cũng có lợi. Tuy nhiên, với học vấn, năng lực và tinh thần trách nhiệm, ông vẫn nhiều lần được triều đình giao đảm nhiệm những nhiệm vụ quan trọng ở trung giao và địa phương. Quá trình hoạt động thực tiễn trên nhiều lĩnh vực không chỉ khẳng định năng lực của một vị trí luôn nhận được công việc nước làm quan trọng mà còn góp phần bồi bồi tri thức, kinh nghiệm thực tiễn để ông biên soạn nhiều công trình học thuật có giá trị.
Sứ mệnh khẳng định vị trí Đại Việt
Không chỉ để lại dấu ấn trên trường chính, Lê Quý Đôn còn thể hiện lĩnh vực của một nhà ngoại giao trong chuyến đi sứ nhà Thanh giai đoạn 1760 - 1762.
Năm Cảnh Hưng thứ 21 (1760), sau khi vua Lê Ý Tông qua đời, triều đình Lê - Trinh cử sứ bộ sang nhà Thanh báo tang và thực hiện công việc tuế cống. Trong đoàn sứ bộ do Trần Huy Mật làm Chánh sứ, ông được giao trọng trách Phó sứ khi mới ngoài ba tuổi. Vì vậy, với thông lệ lựa chọn sứ thần thời bấy giờ, việc làm một vị trí trẻ đảm kim cương vị này được tìm thấy tín nhiệm của triều đình đối với học vấn, năng lực và bản lĩnh vực của ông.
Ngay từ thuở nhỏ, Lê Quý Đôn thường được dạy rằng, người đi sứ phải giữ quốc gia “không làm nhục mệnh vua”. Lời dạy được ghi nhớ và có thể rõ ràng trong suốt quá trình thực hiện giao dịch. Một trong những dấu ấn biểu tượng là việc sứ bộ Đại Việt phát triển đề nghị quan lại nhà Thanh không sử dụng các cách gọi mang tính bạo thị như “di quan”, “di mục” đối với quân sứ thần mà thay bằng cách hô hô “An Nam quốc sứ”. Sự việc có thể thực hiện và lĩnh vực của bộ giáp đã góp phần để trang bị cho nhà Thanh điều chỉnh cách hô trong quá trình tiếp theo, có thể thực hiện sự tôn trọng hơn đối với sứ thần Đại Việt và góp phần giữ trang sức dự dự quốc gia gia gia.
Trong thời gian lưu lại Yên Kinh (nay là Bắc Kinh), Lê Quý Đôn đã nhiều lần gặp gỡ, trao đổi với các học giả, quan lại nhà Thanh và sứ thần Triều Tiên. Với vốn hiểu biết sâu rộng, ông đã giải quyết được nhiều vấn đề về lịch sử, văn hóa và truyền thống văn hiến của Đại Việt, đồng giới thiệu một số công trình do mình biên soạn, góp ý phần quảng bá học thuật Đại Việt với trí thức khu vực. Học vấn bác sĩ, khả năng ứng dụng vật linh hoạt và phong thái của Phó kim trẻ tuổi đã để lại ấn tượng tốt, đã nhận được quan tâm của nhiều học giả và ngọc thần tượng hiện nay. Bộ đi sứ không chỉ giúp ông mở rộng vốn hiểu biết mà còn góp ý khẳng định tặng quà và vị trí của Đại Việt trong quan hệ bang giao ở Đông Á.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Sơn, nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã xác định, chính quá trình hơn ba thập niên hoạt động trên chính trường và thực hiện sứ mệnh bang giao đã tạo nên kỹ thuật tinh chiến trong sự nghiệp của Lê Quý Đôn. Trải nghiệm phong phú trên kim cương vị trí một vị trí và một sứ thần không chỉ giúp ông hiểu sâu thực tiễn đất nước mà còn trở thành nền tảng quan trọng hình thành tư tưởng học thuật, góp phần tạo ra nhiều công trình có giá trị và làm nên tầm cỡ lớn của một dân tộc dân tộc văn hóa hóa lớn hơn.
Kỷ niệm 300 năm sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là dịp nhìn lại không chỉ di sản học thuật đồ đỏ mà còn là những cống hiến của ông trên kim cương một quan và một sứ thần. Những người đóng góp lời khuyên khuyên nên làm phần này nên đạt tầm cao của một nhân vật văn hóa lớn, đồng thời để lại nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và ngoại lệ vẫn được tỏa sáng cho đến hôm nay.