Di sản văn hóa không chỉ là tài sản vô giá được trao truyền qua nhiều thế hệ mà còn là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, để nguồn lực ấy thực sự phát huy hiệu quả, có không ít “điểm nghẽn” đang tồn tại. Việc nhận diện và tháo gỡ những “điểm nghẽn” này là yêu cầu cần thiết trên hành trình đưa văn hóa trở thành động lực phát triển bền vững.
Các nghệ sĩ dân gian trình diễn hát trống quân Dạ Trạch tại thần Dạ Trạch (xã Triệu Việt Vương).
Khi nguồn lực chưa đáp ứng nhu cầu bảo tồn di sản
Đền Trung (xã Mễ Sở) là một trong những di tích Khu di tích quốc gia đặc biệt Đa Hòa - Dạ Trạch, đang đối mặt với tình trạng xuống cấp ở một số hạng mục. Gian Đại tế xuất hiện hiện tượng bờ dốc, nứt nứt, bờ nóc nứt; nhiều cấu hình gỗ bị hư hại... Địa phương phải thường xuyên thực hiện các biện pháp gia đình cố gắng tạm thời để đảm bảo an toàn trong quá trình. Đồng chí Hoàng Hưng, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội, xã Mễ Sở cho biết, địa phương đã kiến nghị đề nghị có thẩm quyền xem xét hỗ trợ kinh phí để tu bổ, tôn tạo di tích. Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư cho việc bảo tồn di sản trên địa bàn tỉnh rất lớn nên việc phát triển khai độc lập phụ thuộc vào cân nguồn lực và lộ trình thực hiện.
Hiện nay, Tỉnh có 284 tỉnh được phân loại cấp quốc gia và 885 tỉnh được phân loại cấp quốc gia. Quy mô hệ thống di sản lớn nghĩa là trách nhiệm bảo tồn tồn tại, chăm sóc cao. Qua nhanh chóng các chức năng lớn, các phần lớn tích lũy được xây dựng từ nhiều thế kỷ trước, đảm bảo hoạt động thường xuyên trong thời gian, thời gian. Nhiều công cụ xuất hiện trạng thái xuống cấp ở các danh mục thoải mái, Tường, hệ thống cấu hình gỗ và các vật dụng hiện tại... Thời gian tới, Tỉnh cần phát triển 80 dự án lập kế hoạch, bảo tồn, tôn tạo di tích. Trong đó có 6 di tích, khu di tích quốc gia đặc biệt; 42 dự án tu bổ sung, tôn tạo đối với các di tích quốc gia đang xuống cấp nguy hiểm; 31 di cấp xuống cấp nghiêm trọng và 1 thuộc tính kiểm tra danh mục cần thiết lập dự án tu bổ sung. Cạnh đó còn lại hàng trăm di tích khác cần được sửa chữa, chống xuống cấp năm vĩnh viễn.
Những con số này đã lựa chọn những khoảng cách khá lớn để đáp ứng nhu cầu bảo trì tồn tại và khả năng đáp ứng nguồn lực hiện có. Dù tỉnh đã quan tâm bố trí ngân sách và quảng bá xã hội hóa, song với các mô hệ thống di sản, nguồn lực đầu tư vẫn còn hạn chế. Nhiều địa phương gặp khó khăn trong huy động nguồn vốn xã hội hóa; không ít dự án phải chia thành nhiều giai đoạn thực hiện do thiếu kinh phí. Ngoài ra, công tác tu bổ tích là lĩnh vực đặc thù, Đòi hỏi thủ thuật chặt các quy định chuyên môn cường bảo vệ tối đa yếu tố gốc và giá trị lịch sử của công trình. Vì vậy, quá trình lập hồ sơ, xác minh, phê duyệt và phát triển dự án kéo dài. Trong khi đó, thời gian và tác động của thiên nhiên vẫn tiếp tục xói mòn các công trình di sản.
Một vấn đề khác đang đặt ra là hiệu quả khai thác nguồn tài nguyên văn hóa chưa tương xứng với tiềm năng. Hạ tầng tại một số điểm còn thiếu đồng bộ; sự liên kết giữa di tích, lễ hội, làng nghề với các sản phẩm du lịch văn hóa chưa thật sự chặt chẽ. Một số thiết kế văn hóa sau đầu tư hiệu quả khai thác chưa được như mong muốn. Điều đó tạo ra nhiều giá trị văn hóa dù có nhiều tiềm năng nhưng chưa tạo được nguồn lực đủ mạnh để tái sinh cho công ty bảo tồn tồn tại và phát triển. Thực tế này đã thấy, áp lực hiện nay không chỉ nằm ở việc bảo tồn một hệ thống di sản phẩm miễn phí mà còn yêu cầu phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa để tạo ra nguồn lực cho phát triển. Khi nguồn lực đầu tư còn hạn chế và việc khai thác tiềm năng văn hóa chưa tương xứng, bảo tồn tồn tại và phát huy giá trị di sản vẫn đang là một trong những “nút kim cương” lớn cần được tháo gỡ.
Bài toán nhân lực cho phát triển văn hóa
Bên cạnh áp lực bảo tồn hệ thống sản phẩm số, một trong những công thức hoàn thiện để phát triển văn hóa hiện nay chính là bài toán nhân lực.
Nghệ thuật rối nước Nguyên Xá (xã Đông Hưng) tồn tại cách đây khoảng 700 năm, được đánh giá là một trong những nghệ thuật dân gian độc cấp bậc nhất của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đình Bẩy, Trưởng phường rối nước Nguyên Xá cho biết, hiện nay phường rối có 20 thành viên tham gia biểu diễn. Khó khăn nhiều năm nay là việc làm phát triển đội ngũ kế cận. Mặc dù ngành văn hóa hóa, địa phương và mỗi nhân viên đã nỗ lực kêu gọi, trao truyền, bài hát việc thu hút người trẻ tham gia vào nghệ thuật truyền thống nhưng khá khiêm tốn.
Câu chuyện trên phản ánh ánh sáng chung tại nhiều câu lạc bộ văn nghệ dân gian ở tỉnh. Nhiều nghệ thuật đã có tuổi ngoài 70, 80 nhưng vẫn được mài giũa truyền bá làn sóng dân ca, nghệ thuật trình diễn dân gian. Trong khi đó, sức hút của các loại hình giải trí hiện đại cùng áp lực học tập, việc làm khiến quá trình trao đổi sản phẩm gặp nhiều khó khăn.
Không chỉ thiếu lớp kế tiếp trong lĩnh vực truyền thông hệ thống nghệ thuật, ngành văn hóa nhưng đối mặt với khó khăn về nguồn nhân lực ở nhiều lĩnh vực khác. Theo đồng chí Đào Mạnh Huân, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nguồn nhân lực chuyên ngành văn hóa hiện chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Tỉnh vẫn thiếu đội ngũ chuyên gia có trình độ chuyên sâu về bảo tồn và phát huy giá trị di sản, phát triển công nghiệp văn hóa. Công tác quản lý, khai thác hiệu quả các thiết chế văn hóa; xây dựng sản phẩm văn hóa đặc trưng; phát triển thương mại hóa văn hóa và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với các giá trị văn hóa hóa hóa truyền thống đều Đòi hỏi nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn phù hợp. Đây cũng là một trong những công thức lớn khi tỉnh từng bước chuyển từ tư duy bảo tồn đơn tinh sang phát huy giá trị văn hóa để tạo nguồn lực cho phát triển.
Tại buổi làm việc với Sở Văn hóa, Thể thao tác tác dụng và Du thử đánh giá kết quả công tác năm 2025, phát triển một số nhiệm vụ trung tâm năm 2026, đồng chí Phạm Quang Ngọc, Ủy viên Ban Chấp hành Trung Lượng Đảng, Bí thư Tỉnh yêu cầu chuyên ngành văn hóa cần tiếp tục Kiểm soát, đánh giá kỹ năng tồn tại, hạn chế; xác định các “điểm nhấn”, “nút kim” về cơ chế, nguồn lực, phương thức tổ chức và tổ chức chức năng để giải quyết vấn đề giải quyết chủ yếu. Từ những di tích cần được tư vấn tồn tại đến câu lạc bộ phát triển đội ngũ làm văn hóa và lớp người kế cận, có thể tìm thấy những khó khăn hiện nay không chỉ là công thức riêng của ngành văn hóa mà còn là bài toán phát huy nguồn lực sinh thái của tỉnh. Việc nhận diện đúng các điểm “điểm tắc” không chỉ giúp giải quyết những khó khăn trước mắt mà còn là cơ sở quan trọng để khơi dậy thông nguồn lực, tạo động lực mới từng bước đưa văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của tỉnh.
(Hết)