Từ lợi thế vùng đất phù hợp với cây sen, xã Hồng Minh đang từng bước định hướng phát triển mới, lấy sen làm sản phẩm chủ lực để kết nối sản xuất nông nghiệp với chế biến, du lịch và các hoạt động dịch vụ. Mục tiêu không chỉ tạo ra vùng nguyên liệu mà từng bước hình thành một hệ sinh thái sản phẩm, mở rộng không gian phát triển của nghề sen.
HTX Hoa sen Vân Đài thu hút nhiều du khách đến tham quan, học hỏi.
Không chỉ trồng sen, mà làm ra giá trị từ sen
Từ năm 2021, HTX Hoa sen Vân Đài, thôn Chí Minh đã mạnh dạn chuyển đổi diện tích cấy lúa kém hiệu quả sang trồng sen với diện tích hơn 5 ha. Nếu trước đây giá trị chủ yếu tập trung vào hoa sen trong mùa nở, thì nay hoa, hạt, lá, ngó, củ, tâm sen... đều được tính toán để trở thành những mắt xích trong chuỗi sản phẩm.
Bà Nguyễn Thị Chiến, Phó Giám đốc HTX Hoa sen Vân Đài cho biết: Điểm đặc biệt của mô hình là tư duy sản xuất sen không dừng lại ở “một sản phẩm - một giá trị” mà mở rộng sang khai thác toàn diện giá trị của cây sen. Từ hoa sen cắm cành, hoa sen ướp trà, sen lấy hạt, sen lấy ngó, lấy củ đến các giống sen làm cảnh, mỗi giống đều có “vai trò” riêng trong chuỗi giá trị chung. Nhờ đó, cây sen đã trở thành cây trồng chủ lực, mang lại nguồn thu ổn định cho các thành viên HTX.
Hiện nay, 2 sản phẩm hạt sen khô và trà ướp sen Vân Đài đã được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao. Nhưng với HTX Hoa sen Vân Đài, giá trị lớn hơn là hình thành được tư duy làm nghề: có vùng nguyên liệu, có sản phẩm, có quy trình chế biến, có thương hiệu và từng bước có thị trường.
Sản phẩm từ sen của HTX Hoa sen Vân Đài, xã Hồng Minh.
Phát triển không gian văn hóa từ sen
Lợi thế của HTX Hoa sen Vân Đài còn nằm ở chỗ vùng sen không tách rời khỏi không gian văn hóa, lịch sử của làng quê. Cánh đồng sen nằm trong khu vực gắn với miếu thờ Công chúa Diệu Dung, con gái vua Trần Nhân Tông, tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa cảnh quan nông nghiệp và di sản.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả: Giá trị của mô hình sen Vân Đài không chỉ nằm ở hiệu quả sản xuất mà còn ở khả năng kết nối với không gian văn hóa, di sản của địa phương. Việc vùng sen gắn với di tích miếu thờ Công chúa Diệu Dung tạo điều kiện hình thành một không gian trải nghiệm đặc trưng, nơi cảnh quan nông nghiệp, sản phẩm sen và các giá trị lịch sử, văn hóa cùng bổ trợ cho nhau. Đây là hướng đi giúp Vân Đài vượt ra khỏi mô hình “du lịch mùa sen”, từng bước hình thành sản phẩm du lịch gắn với nghề và văn hóa địa phương.
Theo tính toán, mô hình cho giá trị kinh tế cao hơn 1,5-2 lần so với trồng sen thông thường và cao gấp 2,5-3 lần so với sản xuất lúa trên cùng đơn vị diện tích. Quan trọng hơn, cách làm này mở ra khả năng tạo đồng thời nhiều giá trị trên một vùng đất: giá trị sản xuất, cảnh quan, dịch vụ và văn hóa, qua đó nâng tầm cây sen từ một sản phẩm nông nghiệp thành một phần của không gian kinh tế - văn hóa nông thôn.
Đến Vân Đài vào mùa sen, chị Nguyễn Thị Diệp, du khách đến từ Hà Nội, cho rằng sức hấp dẫn của nơi đây không chỉ nằm ở cảnh sắc mà còn ở câu chuyện văn hóa gắn với vùng đất. “Sen đẹp, không gian rất thoáng và yên bình. Nếu vừa được ngắm sen, thưởng trà, mua sản phẩm từ sen, vừa được nghe giới thiệu về di tích và lịch sử nơi đây thì chuyến đi sẽ có nhiều trải nghiệm hơn” - chị Diệp chia sẻ.
Sự kết nối giữa vùng sen và di sản vì thế mở rộng giá trị của HTX từ sản xuất nông nghiệp sang dịch vụ, trải nghiệm và văn hóa.
Các sản phẩm từ sen thu hút nhiều du khách.
Xây dựng thương hiệu sen
HTX hiện tạo việc làm cho gần 15 lao động, mỗi năm đón khoảng 10.000 lượt khách, xuất bán 2 tấn củ sen sang Nhật Bản, doanh thu của cả hệ thống ước đạt 600 triệu đồng/ha/năm. Tuy nhiên, để hình thành một làng nghề có thương hiệu, yếu tố quyết định vẫn là khả năng tổ chức chuỗi giá trị, từ vùng nguyên liệu, chế biến đến thị trường.
Từ thực tế khảo sát mô hình Vân Đài, bà Nguyễn Thị Phương Thủy, Bí thư Đảng ủy xã Kim Liên cho biết: Chúng tôi đánh giá rất cao cách HTX đang tổ chức vùng sản xuất, xây dựng sản phẩm và từng bước nâng giá trị cây sen. Chúng tôi mong muốn thời gian tới sẽ tăng cường kết nối với HTX và các địa phương có vùng sen ở Hưng Yên, không chỉ để trao đổi kinh nghiệm về sản xuất, chế biến sâu mà quan trọng hơn là liên kết tiêu thụ sản phẩm. Xã Kim Liên có lợi thế lớn về du lịch, mỗi năm đón khoảng 2,5 triệu lượt khách. Nếu kết nối được các sản phẩm sen chất lượng của Hưng Yên vào hệ thống tiêu thụ tại đây, tôi cho rằng đây sẽ là mối liên kết cùng có lợi, góp phần đưa cây sen từ sản phẩm nông nghiệp trở thành sản phẩm văn hóa, sản phẩm du lịch có giá trị cao hơn.
Từ liên kết vùng, dư địa lớn hơn nằm ở chế biến sâu và nâng chuẩn sản phẩm, Hồng Minh định hướng mở rộng vùng sen lên 50 ha.
Ông Trần Minh Tuấn, Bí thư Đảng ủy xã Hồng Minh thông tin: Để nâng cao chuỗi giá trị và đa dạng hóa đầu ra cho người dân, Hồng Minh định hướng đẩy mạnh chế biến sâu các dòng sản phẩm như hạt sen, tâm sen và lá sen. Đồng thời, chất lượng sản phẩm được kiểm soát nghiêm ngặt từ khâu canh tác an toàn, kết hợp ứng dụng khoa học công nghệ để thiết lập mã vạch, mã vùng trồng nhằm khẳng định uy tín và định vị vững chắc thương hiệu sen Vân Đài trên thị trường. Theo hướng này, nghề trồng sen có thể dần trở thành một nghề sinh kế ổn định, thay vì chỉ là một hoạt động sản xuất theo mùa.
Từ HTX Hoa sen Vân Đài có thể thấy, con đường để cây sen trở thành một nghề không nằm ở việc mở rộng diện tích đơn thuần mà ở khả năng tạo giá trị trong toàn bộ chuỗi. Khi mỗi bông sen, hạt sen, lá sen, củ sen đều có thể trở thành một sản phẩm, nghề sen sẽ không còn bó hẹp trong mùa hoa mà từng bước trở thành sinh kế ổn định, tạo nền tảng để Hồng Minh hình thành một làng nghề mới mang dấu ấn riêng.