Nhẹ bước chân thăm khu di tích đền Phù Ủng, trong khói trầm hòa quyện hương xuân, lòng người thanh nhẹ, như đang ngược dòng thời gian trở về nguồn cội lịch sử. Phù Ủng nổi tiếng ở thế kỷ XIII với câu chuyện chàng trai đan sọt bên vệ đường trở thành tướng bách chiến, bách thắng triều Trần Phạm Ngũ Lão. Phạm Ngũ Lão sinh năm 1255, mất năm 1320, người có công lớn trong 2 lần đại phá quân Mông - Nguyên. Xuất thân từ tầng lớp bình dân, Phạm Ngũ Lão có công lớn trong sự nghiệp bảo vệ đất nước ở thế kỷ XIII. Phạm Ngũ Lão là người có tài văn võ, đức độ hơn người, đánh đâu thắng đó, cuộc đời trọn vẹn. Đại Việt sử ký toàn thư ghi về quân phong quân kỷ của ông: Ông huấn luyện quân đội rất có kỷ luật, đối đãi với tướng hiệu tựa như người nhà, đồng cam cộng khổ với binh sĩ, cho nên quân đi tới đâu, không ai dám chống; tất cả chiến lợi phẩm thu được đều sung vào kho quân, coi của cải như không, là bậc danh tướng của một thời vậy.

Tương truyền ngày 11 tháng Giêng là ngày tướng quân Phạm Ngũ Lão ra quân đánh giặc. Do có công lao to lớn với đất nước, sau khi ông mất, đền thờ ông được dựng ngay trên nền nhà cũ của gia đình ông và hằng năm người dân địa phương tổ chức lễ hội để tưởng niệm ông. Khu di tích đền Phù Ủng gồm nhiều hạng mục công trình, mỗi công trình có một giá trị riêng, gồm: Đền Phù Ủng thờ Tướng quân Phạm Ngũ Lão, đền mẫu, miếu Tiên Công, đài văn, Cảm Ân tự, đền thờ cung phi nhà Trần, lăng Vũ tướng công (lăng Vũ Công Lượng), văn chỉ. Năm 1988, đền Phù Ủng được xếp hạng di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Trong khu di tích đền Phù Ủng lưu giữ được các di tích liên quan đến truyền thống nho học, ghi danh những nhà khoa bảng của làng... Từ chỉ tiến sĩ Vũ Hồng Lượng, một công trình điển hình về điêu khắc đá thời Lê Trung Hưng, còn lưu giữ khá nguyên vẹn các hạng mục công trình điêu khắc đá. Hai bia đá ghi thân thế, sự nghiệp và ca ngợi công lao của Vũ Tướng công. Lầu Tư văn là biểu tượng cho truyền thống hiếu học của làng Phù Ủng. Truyền thống ấy được tạc vào bia đá như nhắc nhở thế hệ sau kế thừa sự nghiệp khoa cử của các bậc tiền nhân. Bốn tấm bia đặt trong Lầu Tư văn ghi lại tên tuổi, sự nghiệp của những người đỗ đạt trong làng qua các kỳ thi thời Lê, Nguyễn. Đây là những tấm bia có giá trị về mặt văn hóa, lịch sử, là nguồn tài liệu quan trọng để tìm hiểu về lịch sử khoa cử, truyền thống yêu nước, văn hóa được hun đúc từ ngàn đời qua các thế hệ người Phù Ủng.

Trong tiết xuân ấm áp, xã Phạm Ngũ Lão đang chuẩn bị tổ chức lễ tưởng niệm ngày tướng quân Phạm Ngũ Lão ra quân đánh giặc giữ nước và mở hội truyền thống đền Phù Ủng. Đó là ngày 11 tháng Giêng âm lịch. Đây cũng là dịp giáo dục thế hệ sau ý chí vươn lên, tinh thần yêu nước và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, đặc biệt càng có ý nghĩa thúc giục thanh niên xã Phạm Ngũ Lão chuẩn bị lên đường tòng quân. Lễ hội đền Phù Ủng được bắt đầu từ ngày 25 tháng Chạp bằng nghi lễ mộc dục linh tượng và đồ thờ. Đêm giao thừa tại đền có lễ chúc Thánh. Sáng mồng một tết Nguyên đán tổ chức lễ khai xuân, rước sắc Phạm Ngũ Lão từ trong thôn ra đền thờ. Chính hội diễn ra từ ngày 11 đến 14 tháng Giêng âm lịch, có các nghi lễ như đại lễ, tế nội tán, ngoại tán. Lễ hội được tổ chức sôi động với nghi thức rước công chúa Tĩnh Huệ (con gái Phạm Ngũ Lão) từ phủ chúa về lăng Phạm Tiên Công để trình ông nội và rước về đền Phạm Ngũ Lão để trình cha. Một đặc sắc ở lễ hội đền Phù Ủng là khi rước, Nhân dân chen nhau chui qua gầm kiệu với nguyện ước những điều mong muốn sẽ thành hiện thực.

Trong những ngày diễn ra lễ hội, trò chơi dân gian tương truyền bắt nguồn từ tích truyện hồi trẻ tướng quân Phạm Ngũ Lão đã chơi để rèn luyện sức khỏe được tổ chức như thi vật, biểu diễn các loại hình nghệ thuật truyền thống, các hoạt động thể thao, văn nghệ lành mạnh được tổ chức tạo không khí vui tươi trong lễ hội.

Khu di tích đền Phù Ủng trầm mặc với thời gian, là nơi mỗi người tìm về nguồn cội dân tộc, để thêm hiểu và tự hào về nền văn hóa lâu đời đã để lại cho các thế hệ sau di sản to lớn về tinh thần yêu nước, coi trọng sự học và những giá trị đạo đức sâu sắc mãi trường tồn.